Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

helaas - (ongelukkigerwijze)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

helaas bw. ‘ongelukkigerwijze’
Vnnl. hellaes! [1548; WNT], helaas [1611; WNT]. In andere vormen al ouder: mnl. lase, ailaes, aylas, aylacen etc., vnnl. eilaas, bijv. in dies jc lase niet ne dar gewaghen ‘waar ik helaas niet over vertellen mag’ [1287; CG II, Nat.Bl.D], bedie so riep hi dicken aylaes ‘daarom riep hij dikwijls helaas’ [1290; CG II, En.Cod.], Allaes seegt hi Reinaert ‘Helaas, zegt hij tegen Reinaard’ [1340-60; MNW-R], Mijn kinderkens, eijlaes! [1565; WNT eilaas].
Ontleend aan Frans hélas ‘id.’, oorspr. meestal als twee woorden geschreven: e, las! of hé, las! [eind 12e eeuw; Rey], ook al elas [1176-84; Rey]. Het eerste deel, , is vergelijkbaar met → . Het tweede deel is las ‘ongelukkig(e)’, dat ook als los tussenwerpsel werd gebruikt (Nieuwfrans las is voornamelijk een bn. met de betekenis ‘beu’). Las < Latijn lassus ‘moe, uitgeput’, van onduidelijke herkomst.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

helaas [uitroep van smart] {1548} < frans hélas, van het tussenwerpsel he + las [ongelukkig] < latijn lassus [afgemat, uitgeput].

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

helaas

De grammatica noemt woorden als helaas, au, bah, koest, sakkerloot en tientallen meer: tussenwerpsels. Ze maken in zoverre geen deel van de zin uit dat ze noch tot het onderwerp of gezegde noch tot de bepalingen gerekend kunnen worden.

Helaas luidde in het Middelnederlands alaes of aylaes. Al deze woorden zijn, evenals het Engelse alas overgenomen uit het Franse hélas, dat in het Oudfrans aylas luidde en waarvan het tweede deel, las, teruggaat op het Latijnse lassus dat: vermoeid betekende. Enigermate daarmee in overeenstemming is helaas een uitroep van droefheid of bekommernis. Ook in de betekenis: tot mijn leedwezen komt helaas voor. Men zegt: ik heb me helaas verlaat.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

helaas tussenw. sedert de 16de eeuw < fra. hélas. Uit het ofra. aylas stammen mnl. alaes, aylaes, lace, lacy. Het 2de lid van het woord is fra. las, dat vroeger ook ‘ongelukkig’ betekende.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

helaas tusschenw., sedert de 16. eeuw. Uit fr. hélas. Mnl. komen reeds alaes, aylaes, lace, lacy e.a. vormen voor. Alle, evenals eng. alas, uit het Fr.: vgl. ofr. aylas. Dit fr. -las = het bnw. las “moe” < lat. lassus. In het Ndl. voelde men ailaes e.dgl. als bestaande uit een tusschenw. ai enz. + een woord laes, lacy enz.; vandaar spellingen als ei lacy.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

eilaas tusschenw., Mnl. alaes, aylaes, gelijk Eng. alas, uit Ofr. aylas (thans hélas), van Lat. ah lassus = ah afgematte! ah ongelukkige (z. laat).

helaas tuss., uit Fr. hélas (z. eilaas).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

helaas: – (veroud.) eilaas – , uitr. v. teleurstelling (WAT); Ndl. (sedert 16e eeu) helaas (Mnl. a-/ai-/aylaes of slegs laes/lace/lacy) uit Ofr. aylas (Fr. hélas) wu. ook Eng. alas – eerste lid is uitr. ai/ei en tweede is Ofr. las, “moeg; ongelukkig”, wat verb. hou m. Lat. lassus, “moeg, uitgeput”.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

helaas (Frans hélas)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Eilaas! Helaas! van ’t Lat. ah lassus! It. ahi lasso! = o! ik ongelukkige! In ’t Fr. hélas! waaruit ons helaas!

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

helaas tussenwerpsel: uitroep van smart 1548 [WNT] <Frans

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

pindakaas: helaas —!, informele en schertsende uitroep van spijt. Eind jaren tachtig ontstaan in jeugdige kringen, maar nu verder verbreid.

Of je zegt dat je er wel voor bent, maar helaas pindakaas, zoals mijn zoontje altijd zegt, dat kan pas na 1998. (De Volkskrant, 11/09/93)
Jimmy Sommerville wil dolgraag Donna Summer zijn. Maar helaas pindakaas, hij is gewoon Jimmy Sommerville, met z’n sympathieke standpunten. (Nieuwe Revu, 05/07/95)
De nieuwe Corvette debuteert op de Detroit Motor Show. Dan zou je mogen verwachten dat hij in Amsterdam op de AutoRAI zijn Europese première maakt, maar helaas pindakaas. De ultieme Amerikaanse sportwagen is pas op de Autosalon van Genève voor het eerst in Europa te bewonderen. (Autokrant, 29/01/97)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal