Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

voorde - (doorwaadbare plaats)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

voorde zn. ‘doorwaadbare plaats’
Onl. furda in vele toponiemen, met als oudste Filfurdo ‘Vilvoorde (Brabant)’ [779, kopie ca. 1191; Gysseling 1960] (met een waternaam als eerste lid); mnl. vort, datief meestal vorde of voorde, in tusscen der mole ende den vorde [1294-1300; VMNW].
Afleiding van de wortel van → voeren 1. Oorspr. met korte -o-, die voor -r- + dentaal in het Nederlands meestal verlengd wordt zoals in → hoorn, → moord, → soort.
Os. vord (mnd. vōrde, vōrt); ohd. furt (nhd. Furt); ofri. forda; oe. ford (ne. ford); alle ‘voorde’, < pgm. *furdi-, *furdu-. Daarnaast ablautend en zonder grammatische wisseling on. *fjörðr ‘zeearm’ (nzw. fjord) < pgm. *ferþu-, zie → fjord.
Verwant met: Avestisch pəšu- ‘doorgang, voorde’; Oudiers -rith en Gallisch ritu- ‘id.’ in toponiemen; < pie. *per-tu-, genitief pr-téu-s of pr-tu-és. Met hetzelfde achtervoegsel is Latijn portus ‘zeehaven, riviermonding’ verwant, evenals de afleidingen portāre ‘overzetten, transporteren, dragen’, zie → port, en porta ‘doorgang’, zie → poort.
Doorwaadbare plaatsen waren vroeger geliefde locaties voor nederzettingen, vandaar dat het woord veel voorkomt in toponiemen. De volgende plaatsnamen zijn al in het Oudnederlands geattesteerd: Coevorden (Drenthe), Bredevoort, Voorthuizen, Vorden (alle drie Gelderland), Amersfoort (Utrecht), Helvoirt (Noord-Brabant), Zandvoort (Noord-Holland), Bekkevoort, Vilvoorde (beide Brabant), Ruddervoorde (West-Vlaanderen).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

voorde*, voord [doorwaadbare plaats] {in de plaatsnaam Filfurdo, nu Vilvoorde (Belgisch-Brabant) <779>, vo(o)rt, voert 1280-1287} oudsaksisch, oudengels ford, oudhoogduits furt, oudfries forda, behoort bij varen2 in de zin van ‘gaan, trekken’. De oorspr. betekenis is ‘overgang, doorgang’ (vgl. poort). De geografische namen Coevorden, Oxford, Ochsenfurt, (ox [os]) en Bosporus (< grieks bous [rund] + poros [doorwaadbare plaats]) betekenen alle vier ‘plaats waar runderen het water kunnen oversteken’.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

voord, voorde znw. v., mnl. voort, voirt, vort m. v. ‘doorwaadbare plaats; hachelijke toestand’, os. ford m. (nnd. ford v.), ohd. furt m. (nhd. furt v.), oe. ford m., ofri. forda m. < *furþu, waarnaast abl. on. fjǫrðr ‘fjord’ < *ferþu. — Het woord betekent eig. ‘doorgang’, vgl. lat. portus ‘huisdeur; haven’, angi-portus ‘nauwe doorgang’, porta ‘stadspoort’, av. pərətu-š m. v. ‘doorgang, voorde, brug’. Aan germ. beantwoordt geheel gall. ritu- in plaatsnamen als Ritumagus ‘veld aan de voorde’, Augustoritum ‘voord van Augustus’, kymr. rhyd. — Afl. van de idg. wt. *per ‘over iets heen brengen, door iets heen voeren’, waarvoor zie: varen (IEW817).

Thematische woordenboeken

G. van Berkel & K. Samplonius (2018), Nederlandse plaatsnamen verklaard

voorde 'doorwaadbare plaats'
Onl. forde, ford 'voorde, doorwaadbare plaats', mnl. vort, voort, voirt, ofri. forda, os. vord (mnd. vôrde, vôrt), ohd. furt, oe. ford. Doorwaadbare plaatsen in rivieren waren geliefde locaties voor nederzettingen. Het grondwoord kan gecombineerd worden met bijvoeglijke naamwoorden die wijzen op aard en ligging (→ Bredevoort, → Cromvoirt), waarbij in het bijzonder het zicht op de bodem en de aard daarvan een rol spelen (→ Duistervoorde, → Helvoirt, → Lichtenvoorde en → Steenvoorde). Ook diernamen komen voor (→ Coevorden, → Schaveren) en persoonsnamen (→ Bavoort, → Duivenvoorde en →Papenvoort), maar zelden een waternaam (→ Amersfoort). Oudste attestaties in plaatsnamen: 970 kopie 1480 Voirthusen (→ Voorthuizen1), 1025 kopie 18e eeuw Fordhuson (→ Voorthuizen2), 1105-1120 kopie ca. 1420 Santfort (→ Zandvoort4), ws. 1188 Breideruord (→ Bredevoort).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

voorde* doorwaadbare plaats 0779 [Claes]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal